MM Book

Leesnotities over romans, vertalingen en wat eraan voorbijgaat.

Waarom pijn in literaire romans zo overtuigt

·

Er is iets opmerkelijks aan de hand in hedendaagse literatuur: schrijvers kiezen steeds vaker het lichaam als vertrekpunt, en dan niet het lichaam in zijn glorie, maar het lichaam dat pijn heeft, dat faalt, dat zijn eigenaar in de steek laat. Hoe komt het dat juist die romans beklijven?

Het lichaam als narratief anker

Wat een roman draaglijk maakt voor de lezer, is herkenning op het meest basale niveau. Niet de herkenning van een situatie of een milieu, maar die van een gewaarwording. Als een personage beschrijft hoe een scherpe pijn zich door de schouder trekt bij het optillen van een arm, hoeft de schrijver verder niets uit te leggen over kwetsbaarheid of sterfelijkheid. Het lichaam heeft dat al gezegd.

Literaire schrijvers als Hanya Yanagihara en Rachel Cusk gebruiken fysieke pijn niet als dramatisch effect, maar als ankerpunt. De lezer haakt aan op het moment dat het lichaam spreekt, en van daaruit kan het verhaal alle kanten op. Dat is een slimme techniek, maar het is ook iets diepers: het is de erkenning dat we ons lichaam niet kunnen wegdenken uit wie we zijn.

Wat pijn doet met perspectief

Er is een verschil tussen een roman die pijn beschrijft en een roman die pijn gebruikt. In het eerste geval lees je over iemands lijden. In het tweede geval word je erin meegetrokken, omdat de pijn de focalisatie bepaalt. Een personage dat chronische pijn heeft, ziet de wereld anders: selectiever, gefragmenteerder, met een soort vermoeidheid die ook de zinsbouw beïnvloedt.

Dat zie je terug in de stijl van schrijvers als Deborah Levy en Jon Fosse. Fosse’s lange zinnen, die steeds terugkeren op zichzelf, bootsen iets na wat je ook kent van lichamelijk ongemak: de gedachte die maar niet rust vindt. Levy beschrijft pijn spaarzamer, maar juist daardoor voelt elke vermelding ervan als een cesuur in de tekst.

De bevattelijkheid van het concrete

Abstracte thema’s, verlies, identiteit, tijd, zijn in proza moeilijk te hanteren zonder dat ze wegglijden in algemeenheden. Pijn is concreet. Je kunt de locatie ervan noemen, de aard, de duur. Dat maakt het tot een uitstekend vehikel voor precies die abstracte thema’s. Een schrijver die rouw wil beschrijven, kan dat doen via de pijn in de borst die een nabestaande elke ochtend voelt als ze wakker wordt.

Dit is geen trucje. Het is een kwestie van literaire bevattelijkheid: de lezer begrijpt iets via het lichaam dat hij via een directe beschrijving misschien zou afwijzen als te zwaar of te sentimenteel. Pijn maakt emotie acceptabel, omdat ze haar bewijs al in zich draagt.

Vertaalkeuzes en de pijn die verloren gaat

Hier wil ik even stilstaan bij een aspect dat mij als lezer van vertalingen bezighoudt. Pijn heeft een vocabulaire dat sterk taalgebonden is. Het Engels onderscheidt tussen ache, pain, throb en sting op manieren die het Nederlands niet altijd één op één kan volgen. Een goede vertaler moet kiezen, en die keuze bepaalt mede hoe het lichaam van het personage aankomt bij de lezer.

Ik denk aan de Nederlandse vertaling van Yanagihara’s A Little Life, waar Harm Damsma en Niek Miedema voor een vocabulaire kozen dat soms dichter bij het medische zit dan het origineel. Dat is niet fout, maar het verandert iets. Een klinische beschrijving van pijn houdt de lezer op afstand; een meer intuïtieve beschrijving trekt hem erin. Vertalers maken die keuze zelden bewust genoeg, denk ik, en het is een van de redenen waarom ik altijd liever hoor hoe een vertaler over zijn keuzes heeft nagedacht dan over zijn liefde voor het boek.

Pijn als structuurprincipe

In sommige romans is pijn niet alleen aanwezig als thema of als stijlmiddel, maar als structuurprincipe. De roman is opgebouwd rond het lichaam dat pijn heeft, en alles, de chronologie, de perspectiefwisselingen, de witregels, staat in dienst van dat lichaam.

Dat zie je heel helder in Miriam Toews’ Women Talking, waar de collectieve lichamelijke ervaring van geweld de structuur van het gesprek bepaalt. De vrouwen praten niet over hun pijn als buitenstaanders; ze praten vanuit hun pijn, en dat geeft de roman zijn eigenaardige mengeling van nuchterheid en urgentie. De pijn is niet iets wat hen overkomt in het verhaal. De pijn is het verhaal.

Een vergelijkbaar principe vind je bij Ottessa Moshfegh, al is haar benadering cynischer. Haar personages zijn zich hyperbewust van hun lichaam, maar dat bewustzijn is ook een manier om afstand te bewaren tot alles wat pijn zou kunnen betekenen. Pijn als afweermechanisme, dat is een interessante variant.

Wat verkoopt en wat blijft

Ik ben oud genoeg om te weten dat er een verschil bestaat tussen wat in een boekhandel goed verkoopt en wat vijf jaar later nog gelezen wordt. Pijn verkoopt niet altijd goed. Lezers zoeken ook troost, herkenning in geluk, verhalen die hen iets moois geven. Dat is begrijpelijk.

Maar de romans die ik het langst bij me draag, zijn bijna altijd romans waarin het lichaam op een of andere manier centraal stond. Niet omdat pijn op zichzelf interessant is, maar omdat schrijvers die bereid zijn pijn serieus te nemen, ook bereid zijn de werkelijkheid serieus te nemen. Ze weigeren te idealiseren. Ze weigeren te sussen. En dat is, in mijn ervaring, de voorwaarde voor literatuur die blijft.

Een schrijver als Toni Morrison of Marilynne Robinson weet dat lichamelijke pijn nooit alleen maar fysiek is. Wanneer een personage kampt met iets als een Ontsteking schouder, wordt dat in hun handen een opening naar iets groters: de vraag hoe wij omgaan met wat ons lichaam ons vertelt over onze grenzen, onze leeftijd, onze afhankelijkheid van anderen. Het zijn schrijvers die niets weggooien.

Bulletpoints: kenmerken van proza dat pijn goed gebruikt

Niet elk boek dat pijn beschrijft, doet dat overtuigend. Dit zijn de kenmerken die ik zoek:

  • De pijn heeft een specifieke locatie en een specifieke aard, geen vage algemeenheden
  • De pijn beïnvloedt de zinsbouw of het tempo van de tekst, niet alleen de inhoud
  • Het personage heeft een relatie met zijn pijn, niet alleen een reactie erop
  • De pijn verdwijnt niet zodra ze haar dramatische doel heeft gediend
  • De schrijver gebruikt geen medisch vocabulaire tenzij het personage dat ook zou gebruiken
  • De pijn staat in verhouding tot het gewone leven van het personage, ze domineert niet alles

Veelgestelde vragen over lichaam en pijn in literaire romans

Waarom schrijven zoveel hedendaagse auteurs over lichamelijke pijn?

Dat heeft deels te maken met een bredere culturele verschuiving: we praten openlijker over ziekte, chronische aandoeningen en de grenzen van het lichaam dan een generatie geleden. Schrijvers reflecteren die verschuiving. Maar er is ook een literaire reden: pijn is concreet en universeel tegelijk, wat het tot een uitzonderlijk bruikbaar middel maakt om abstracte thema’s toegankelijk te maken zonder ze te vereenvoudigen.

Is er een verschil tussen hoe mannelijke en vrouwelijke schrijvers pijn beschrijven?

Dat is een vraag die ik niet te snel wil beantwoorden, want generalisaties over schrijvers op basis van gender zijn zelden productief. Wat ik wel zie, is dat schrijvers die zelf een gemarginaliseerde positie innemen, pijn vaker beschrijven als iets wat niet erkend wordt door de omgeving. Dat geeft een andere dynamiek dan pijn die direct serieus genomen wordt. Of dat gendergerelateerd is of eerder een kwestie van ervaring en positie, laat ik liever open.

Hoe herken ik als lezer of pijn goed gebruikt wordt in een roman?

De eenvoudigste test is: verdwijnt de pijn zodra de scène voorbij is, of draagt het personage haar mee? In romans waar pijn echt een rol speelt, laat ze sporen na in het gedrag, de taal en de keuzes van het personage. Als de pijn er alleen is voor een dramatisch moment en daarna niet meer bestaat, is ze decoratief. Decoratieve pijn is het literaire equivalent van een rekwisiet dat na gebruik in de coulissen verdwijnt.

Meer om te lezen