Er zijn boeken die je leest en vergeet, en boeken die je leest en daarna anders kijkt naar alle andere boeken. Dat tweede soort heeft zelden te maken met het plot — het heeft te maken met hoe een zin is opgebouwd, welk woord er staat in plaats van een ander, en wie er heeft besloten dat dit de juiste volgorde is. Ik denk dan niet alleen aan de auteur. Ik denk aan de vertaler.
De vertaler als medeauteur
Ik heb de afgelopen jaren steeds vaker het gevoel dat we over vertalingen praten alsof het een dienst is: de tekst gaat erin, de Nederlandse versie komt eruit, en als het goed is merk je er niets van. Maar dat is precies het probleem met die formulering — “niets merken” klinkt als lof, terwijl het eigenlijk iets wegmoffelt. Een goede vertaling is geen transparant glas. Het is een nieuwe tekst, geschreven door iemand die voortdurend keuzes maakt die de auteur nooit heeft gemaakt en ook nooit had kúnnen maken, omdat die auteur geen Nederlands schrijft.
Ik las onlangs een roman die in het Frans is geschreven, door een auteur wiens naam ik hier bewust niet noem omdat ik haar werk nog niet volledig heb doorgrond en er dus niet over schrijf. Maar de vertaling — die las ik twee keer. Niet omdat ik het origineel ter vergelijking naast me had liggen, maar omdat ik halverwege het boek merkte dat ik niet meer las om te weten wat er zou gebeuren. Ik las om te begrijpen hoe de vertaler had besloten om een bepaalde cadans in stand te houden. Lange zinnen die niet ophouden maar ook niet doorslaan. Dat is geen toeval. Dat is werk.
Wat me in die vertaling opviel, was hoe consequent de keuze was om bepaalde Franse constructies niet te nederlandsen maar te laten staan als vreemde lichamen in de tekst — licht ontwricht, net iets te formeel voor wat de situatie vroeg. Dat geeft een roman een toon die je niet kunt fabriceren door alleen maar woorden te vervangen. Het is een interpretatie van de stijl, en als die interpretatie klopt, lees je eigenlijk twee auteurs tegelijk.
Wat een uitgeverij kiest en wat dat zegt
De keuze om een boek te vertalen is ook een redactionele keuze, en die keuze vertelt je iets over wat een uitgeverij denkt dat literatuur moet doen. Ik heb jarenlang in een boekhandel gewerkt en ik heb gezien hoe de inkoop van vertalingen werkt: er zijn boeken die worden aangekocht omdat ze in het buitenland hebben verkocht, en er zijn boeken die worden aangekocht omdat iemand bij een uitgeverij ze heeft gelezen en dacht: dit moet in het Nederlands bestaan. Die tweede categorie is kleiner dan je zou hopen, maar ze bestaat.
De uitgeverijen die consequent voor die tweede categorie kiezen, hebben iets gemeen: ze laten vertalers lang aan een boek werken. Ze geven ruimte voor herzieningen. Ze laten de vertaler in sommige gevallen zelfs een nawoord schrijven, niet als verantwoording maar als uitnodiging aan de lezer om na te denken over wat ze zojuist heeft gelezen. Dat is een literaire keuze, geen marketingkeuze.
Ik denk hier vaak aan als ik zie hoe herdrukken worden behandeld. Een herdruk is een kans om een oude vertaling te herzien, en sommige uitgeverijen grijpen die kans aan. Anderen drukken gewoon de bestaande tekst opnieuw af, soms met een nieuwe omslag, en noemen het een jubileumeditie. Het verschil tussen die twee benaderingen zegt meer over een uitgeverij dan welke persverklaring dan ook.
Het is overigens interessant om te zien hoe de geschiedenis van het vertalen verder teruggaat dan de meeste lezers vermoeden — tot aan de vroegste schriftculturen, waar vertalers al worstelden met de vraag of je een tekst moet volgen of moet interpreteren. Die vraag is nooit beantwoord. Ze wordt alleen steeds opnieuw gesteld, in elke taal, bij elk boek.
Debuten en de druk om meteen te klinken als jezelf
Er is een specifiek soort vertaalprobleem dat me fascineert, en dat is het debuut. Een debuutauteur heeft nog geen vaste stijl in de zin van een herkenbaar systeem — ze heeft een stem, maar die stem is soms nog zoekende, soms aarzelend, soms opzettelijk ruw. Een vertaler die dat probeert te gladstrijken doet de tekst geen dienst. Een vertaler die de ruwheid te letterlijk neemt, ook niet.
Ik las vorig jaar een debuut in vertaling — een Poolse roman, geschreven door een jonge auteur die duidelijk nog aan het uitvinden was hoe ze haar eigen verhaal wilde vertellen. De structuur was los, de chronologie sprong, en er waren passages die je niet goed begreep de eerste keer dat je ze las. Ik las ze een tweede keer en begreep ze nog steeds niet volledig, maar ik begreep wél dat ze er moesten zijn. De vertaler had die passages niet vereenvoudigd. Ze had ze gelaten zoals ze waren: moeilijk, maar niet willekeurig.
Dat is een keuze die moed vraagt, want lezers klagen over moeilijke passages. Ze schrijven op Goodreads dat een boek “onnodig complex” is, alsof complexiteit een fout is in plaats van een eigenschap. En uitgevers weten dat. Toch zijn er vertalers en redacteuren die besluiten: dit boek verdient zijn eigen moeilijkheid. Ik vind dat een van de mooiste dingen die je in de literaire wereld kunt tegenkomen — niet het succes, maar de bereidheid om iets te verdedigen dat niet per se makkelijk verkoopt.
Wat ik bij debuten ook merk, is dat de keuze voor een bepaalde vertaler bepalend is voor hoe een auteur in Nederland wordt ontvangen. Als een vertaler een stem geeft aan een debuut die net iets te vlot is, net iets te glad, dan wordt de auteur in Nederland als vlot en glad gezien. Als een tweede roman dan rauwer is, schrikt het Nederlandse publiek. Ze herkennen de auteur niet meer. Terwijl het eigenlijk de eerste vertaling was die niet klopte.
Ik heb dit een paar keer van dichtbij meegemaakt, in mijn tijd in de boekhandel. Klanten die zeiden: “Ik vond haar eerste boek zo mooi, maar dit tweede begrijp ik niet.” En ik dacht dan: misschien is het eerste boek het probleem. Maar dat zeg je niet hardop, want dan praat je de verkoop van een bestaande titel omlaag.
Tot slot
Ik schrijf dit niet om vertalers te romantiseren — het is een vak, geen roeping, en het wordt slecht betaald en zelden erkend. Ik schrijf het omdat ik denk dat we als lezers meer kunnen winnen als we bewuster omgaan met wat er op een titelpagina staat. Niet alleen de naam van de auteur, maar ook die van de vertaler. En als die naam er niet op staat — want soms staat hij er niet op, of staat hij alleen achterin in kleine letters — dan is dat ook informatie.
Een boek dat ik niet heb uitgelezen, bespreek ik niet. Maar een vertaling die ik halverwege heb neergelegd omdat ze me het gevoel gaf dat ik een ander boek aan het lezen was dan de auteur had geschreven — die bespreek ik ook niet. Niet uit beleefdheid, maar omdat ik niet zeker weet bij wie de fout ligt. Soms is het de vertaler. Soms is het de redacteur. Soms is het de auteur zelf, die een boek heeft geschreven dat niet vertaalbaar is en dat ook wist.
De beste vertalingen zijn de boeken waarbij je die vraag nooit stelt. Waarbij je gewoon leest, en halverwege denkt: dit klopt. Niet omdat je het kunt bewijzen, maar omdat de taal je niet in de weg zit. Dat is het enige criterium dat ik hanteer, en het is tegelijk het moeilijkste om te omschrijven.