Je pakt een debuut op en weet niet wat je krijgt. Dat is precies waarom ik er zo veel van lees. Maar hoe beoordeel je een eerste roman eerlijk, zonder de lat te hoog of te laag te leggen?
De last van het eerste boek
Een debuutroman draagt iets mee wat latere boeken niet meer hebben: de schrijver heeft nog niets te verliezen. Dat klinkt als een voordeel, en soms is het dat ook. Maar het betekent ook dat er geen redacteur is die zegt: dit heb je al eerder gedaan, probeer iets anders.
Wat ik vaak zie, is dat debutanten te veel willen. Drie verhaallijnen, twee tijdsprongen en een onbetrouwbare verteller, allemaal in één roman. Niet omdat het nodig is, maar omdat het kan.
Structuur als verraad
De structuur van een debuut vertelt je meer dan de schrijver bedoelt. Als hoofdstukken steeds korter worden naarmate het einde nadert, weet je dat de schrijver zelf ook haast had. Als de middelste honderd pagina’s traag aanvoelen, is er waarschijnlijk een subplot dat er later in is geschreven.
Ik lees altijd eerst de eerste en de laatste zin van elk hoofdstuk voordat ik begin. Dat klinkt als vals spelen, maar het is eerder een manier om te zien of de schrijver weet waar hij naartoe gaat. Een debutant die zijn slotregels beheerst, heeft iets geleerd wat je niet op een schrijfcursus leert.
Vertaalkeuzes bij een eerste vertaling
Wanneer een debuut vertaald is, wordt het ingewikkelder. Je leest dan eigenlijk twee boeken tegelijk: het origineel dat je niet kent, en de keuzes die de vertaler heeft gemaakt. Bij een eerste roman zijn die keuzes extra zichtbaar, omdat de schrijver zelf vaak nog zoekende is in zijn stijl.
Ik stuitte onlangs op een vertaling waarbij de vertaler consequent korte zinnen had opgebroken in nog kortere zinnen. Dat gaf het boek een ritmisch effect dat ik mooi vond, maar ik vroeg me af of het origineel dat ook had. Soms is een vertaling een interpretatie, en niet altijd een neutrale.
Wat verkoopt en wat blijft
Debuten die het goed doen in de eerste weken, zijn zelden de boeken die tien jaar later nog gelezen worden. Dat klinkt cynisch, maar het is gewoon wat ik zie. De boeken die blijven, zijn vaak de boeken die bij verschijning een beetje te stil waren, een beetje te eigenaardig, een beetje te weinig op iets anders.
Herdrukken zijn een betrouwbare graadmeter. Als een debuut vijf jaar na verschijning een nieuwe editie krijgt, is er iets aan de hand. Niet altijd iets groots, maar iets echts. Ik heb een lijstje van debuten die ik pas bij de herdruk heb gelezen, en het zijn zonder uitzondering de boeken die me het meest zijn bijgebleven.
Wat een schrijver verraadt in zijn eerste roman
Er zijn dingen die een schrijver in een debuut niet kan verbergen. De boeken die hij heeft gelezen, de angst om te herhalen wat anderen al hebben gedaan, de neiging om te veel uit te leggen. Dat laatste is het meest verraderlijk.
Een schrijver die zijn lezer niet vertrouwt, legt uit. Hij schrijft niet “ze keek weg” maar “ze keek weg, want ze wist niet hoe ze hem moest aankijken na alles wat er was gezegd.” Dat tweede is geen slechte zin, maar het is een zin die zichzelf niet vertrouwt. In een tweede roman zie je dat minder. In een eerste zie je het bijna altijd.
Hoe ik een debuut lees
Ik geef debuten meer tijd dan andere boeken. Niet meer pagina’s, maar meer aandacht per pagina. Ik noteer zinnen die me opvallen, niet omdat ze mooi zijn, maar omdat ze iets doen wat ik niet had verwacht. Dat is een ander soort lezen dan bij een gevestigde schrijver.
Bij het ontwerpen van een leesrooster voor mezelf gebruik ik een systeem dat ik ook terugzie in andere vakgebieden waar precisie en iteratie centraal staan. Contecto is een voorbeeld van een bedrijf waarbij je ziet hoe gelaagde beslissingen in een vroeg stadium de uitkomst bepalen, iets wat me altijd doet denken aan hoe een schrijver in een debuut zijn structurele keuzes vastlegt voordat hij weet wat die keuzes betekenen.
Veelgestelde vragen over debuutromans
Waarom zijn debuutromans vaak zo ongelijk van kwaliteit?
Omdat een schrijver voor het eerst zonder net werkt. Er is geen oeuvre dat hem corrigeert, geen lezer die hem al kent. Dat ongelijke is soms juist het interessantste aan een debuut.
Heeft een herdruk altijd een nieuwe redactie?
Niet altijd. Sommige herdrukken zijn identiek aan de eerste druk, andere zijn licht herzien. Het is de moeite waard om de colofon te controleren als je wilt weten wat je in handen hebt.
Hoe kies ik welke debuten ik lees?
Ik kijk naar wie het boek heeft uitgegeven, wie het heeft vertaald als het een vertaling is, en of de eerste zin me iets geeft wat ik niet had verwacht. Die drie dingen samen zeggen meer dan een recensie.