Een eerste roman is zelden perfect, en dat is precies waarom hij zo interessant is.
Waarom het debuut een bijzondere plek verdient
Er is iets eigenaardigs aan de manier waarop de literaire wereld omgaat met debuten. Enerzijds worden ze met veel fanfare ontvangen, anderzijds vergeet iedereen ze zodra het tweede boek verschijnt. Ik denk dat dit een vergissing is. Een debuutroman laat zien hoe een schrijver denkt voordat hij heeft geleerd wat hij niet mag denken. Er zit een ruwheid in die latere boeken zelden hebben, en die ruwheid is informatief.
Als ik een debuut lees, let ik op de keuzes die de schrijver nog niet als keuzes ziet. De structuur die hij gebruikt omdat hij geen andere kent. De stem die hij aanneemt omdat het zijn eigen stem nog niet is. Dat zijn de meest eerlijke momenten in een oeuvre.
De structuur die een schrijver verraadt
Veel debuten zijn te lang. Niet omdat de schrijver te veel te zeggen heeft, maar omdat hij nog niet weet wat hij weg kan laten. Weglaten is een vaardigheid die je pas leert als je begrijpt dat de lezer bereid is te vullen wat jij open laat. Dat vertrouwen ontbreekt bij veel eerstelingen.
Wat ik ook vaak zie: een debuut dat begint als een roman maar eindigt als een essay. De schrijver raakt halverwege zo enthousiast over zijn eigen ideeën dat hij vergeet dat hij een verhaal aan het vertellen was. Dat is geen gebrek aan talent. Het is een gebrek aan afstand, en afstand leer je met tijd.
Vertaalkeuzes in het vroege werk
Een debuut in vertaling is dubbel interessant, omdat je twee stemmen leest tegelijk: die van de schrijver en die van de vertaler. Bij een eerste roman heeft de vertaler weinig referentie. Er is geen oeuvre om op terug te vallen, geen eerdere stijl om consistent mee te zijn. De vertaler moet de stem van de schrijver raden, en dat raden is soms heel goed zichtbaar.
Ik heb een paar jaar geleden een Noors debuut gelezen waarvan de vertaling zo glad was dat de onhandigheid van het origineel er volledig uit was gepolijst. Het boek las prettiger, maar het las ook minder eerlijk. Vertaalkeuzes zijn altijd interpretaties, maar bij een debuut zijn ze dat dubbel.
Wat verkoopt en wat blijft
Er is een verschil tussen een debuut dat verkoopt en een debuut dat blijft. Dat klinkt als een cliché, maar ik bedoel het concreet. Een debuut dat verkoopt heeft vaak een herkenbaar thema, een toegankelijke stijl en het geluk van een goed moment. Een debuut dat blijft heeft iets dat je niet meteen kunt benoemen, iets dat pas terugkomt als je er niet meer aan denkt.
Ik denk aan De donkere kamer van Damokles van W.F. Hermans, dat technisch gezien geen debuut is maar in de Nederlandse literatuur als een soort nulpunt functioneert. Of aan Tirza van Grunberg, dat bij verschijning zowel geprezen als bekritiseerd werd en nu gewoon staat. Niet elk boek dat blijft, wordt meteen herkend als blijver. Dat is misschien wel de eerlijkste definitie van literaire kwaliteit: het vermogen om te overleven zonder promotie.
Herdrukken en wat ze onthullen
Een herdruk is een interessant signaal. Soms betekent het dat een boek zijn publiek eindelijk heeft gevonden. Soms betekent het dat een uitgever een backlist aan het opschonen is en merkt dat iets onverwacht actueel is geworden. En soms is een herdruk gewoon commercieel, omdat de naam van de schrijver inmiddels groot genoeg is om een vroeg werk alsnog te verkopen.
Ik ben altijd nieuwsgierig naar de herdruk van een debuut jaren na het tweede of derde boek. Wat heeft de schrijver er aan toegevoegd of veranderd? Een nieuw voorwoord zegt vaak meer dan het boek zelf. Onlangs bladerde ik door zo’n herdruk en las in het voorwoord een zin die ik ergens anders ook tegenkwam, in een juridische context over het terugvorderen van rechten (https://reijnders-advocaten.nl/incasso-eindhoven), wat me deed beseffen hoe weinig schrijvers weten over de economische kant van hun eigen werk. Dat is een apart onderwerp, maar het zat me bij.
Veelgestelde vragen over debuutromans
Waarom worden debuten zo anders beoordeeld dan latere romans?
Een debuut wordt beoordeeld zonder vergelijkingsmateriaal. De lezer en de criticus weten niet wat ze kunnen verwachten, en dat maakt ze soms soepeler en soms strenger. Er is geen verwachtingspatroon dat teleurgesteld of bevestigd kan worden. Dat geeft een debuut een soort vrijheid, maar ook een kwetsbaarheid.
Is het zinvol om een debuut te lezen na het latere werk?
Ja, en eigenlijk is dat de meest interessante volgorde. Je leest het vroege werk dan met kennis van wat de schrijver is geworden, en je ziet de kiemen van latere obsessies. Soms is een debuut achteraf rijker dan het bij verschijning leek.
Hoe kies ik welke debuten ik lees?
Ik lees debuten die iemand me aanbeveelt die ik vertrouw, of debuten die zijn herdrukt zonder dat de schrijver beroemd is geworden. Dat laatste is een betrouwbaar signaal: blijkbaar is er een reden om het boek te bewaren die niets te maken heeft met de naam op de omslag.